თავდაპირველად გამოქვეყნებულია ჟურნალში „ფოკუსი“ (№ 9, თებერვალი, 2007)
“ყველა ენა ერთდროულად არ გაჩენილა: ზოგი ძველია, ზოგი — შედარებით ახალი,” — ამოვიკითხე ერთ-ერთ კლასგარეშე სახელმძღვანელოში. ტექსტი ასე გრძელდებოდა: „ამიტომ შეიძლება დაისვას ასეთი კითხვა: რომელი ენა გაჩნდა პირველად?“. თურმე, ყველაზე პირველს ეს კითხვა ფარაონ ფსამეტიქსს დაუსვამს, რომლის პაპირუსებზე აღწერილმა ყოვლისშემძლეობის ამბავმა ჩვენამდეც მოაღწია. გადმოცემის თანახმად, ფარაონმა ეგვიპტელი დედების უფლებები შელახა, რამეთუ ორი ბავშვი ჩამოაშორა და ადამიანებისგან იზოლირებულად აღაზრდევინა. ბევრი იზარდნენ თუ ცოტა იზარდნენ, ბავშვები ამეტყველდნენ და მათი პირველი სიტყვა თურმე „ბეკოს“ ყოფილა. ეგვიპტელმა სწავლულებმა დაადგინეს, რომ ბავშვების ეს გაჭირვების გამოძახილი ფრიგიულ ენაზე „პურს“ ნიშნავდა. მათი ასეთი არაჰუმანური ექსპერიმენტის შედეგად, რომლის დროსაც ბავშვებს არამარტო დედა, არამედ, ალბათ, პურიც ენატრებოდათ, მოაზროვნეები იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ ყველაზე ძველი ენა თურმე ფრიგიული ყოფილა. ისე, მსგავს პირობებში მეც ნებისმიერ ენაზე ავლაპარაკდებოდი და თუ ვინმეს ლეგენდების თხრობა სიამოვნებას ანიჭებს, იყოს, მე რას მიშლის ☺.
„ნურას უკაცრავად“ (მოდურია ახლა ასე თქმა). ყველაზე ძველი ენა მსოფლიოში არის ის, რომელზეც დღეს არავინ ლაპარაკობს. და ამის ირიბ დასტურს ჩემივე ამოჩემებულ სახელმძღვანელოში ვპოულობ: „ადამიანთა საზოგადოების გარეშე აღზრდილი ბავშვები თავისით ვერცერთ ენაზე ვერ დაიწყებენ ლაპარაკს“. მაშინ, რაღა საჭირო იყო ისედაც ნაკლებად ცნობილი ფარაონის ძველი ცოდვების გახსენება?! ხომ არსებობს მსგავსი ცდების თუნდაც ბუნებრივი, მაგრამ უფრო რეალური და კარგად დოკუმენტირებული მაგალითები. საკმარისია გავიხსენოთ არაამქვეყნიური სიველურით დაჯილდოებული საყოველთაოდ საყვარელი პერსონაჟები — მაუგლი და ტარზანი. და საერთოდ, რად გვინდა ასე შორს წასვლა? დავძაბოთ გონება და დავფიქრდეთ, რა ენაზე უნდა ელაპარაკო უცხოელ ადამიანს, რომელთან კონტაქტიც გარდაუვალია და რომლის მშობლიური ენის ლექსიკურ მარაგთანაც მაინცდამაინც ვერ ვმეგობრობთ?!
რა სჯობს იმას, როცა არსებობს ისეთი რამ, რაც სასაუბროში ქექვას და ენის ტეხვას თავიდან აგაცილებს. მაგრამ მთელი თავისი მაცდური სიმარტივის მიუხედავად, ხელების და თავის ქნევის ეს საშუალება, რომლის მეშვეობითაც, სხვათა შორის, 700 ათასამდე სხვადასხვა სიგნალის გადაცემა შეიძლება, ისევე როგორც ყველაფერი დედამიწაზე, უნივერსალურობისგან შორს დგას. ის ჟესტები, რომლებიც ადამიანების ერთი ჯგუფისთვის შეიძლება მიღებული იყოს და მათში არანაირ აგრესიას არ იწვევდეს, სხვა ეროვნების წარმომადგენელთათვის შეიძლება ენით წარმოთქმულ დე-ფაქტო „დედის გინებაზე“ უარესი აღმოჩნდეს. მაგრამ პოზიტიური განწყობის მომტან სტარტს არაფერი სჯობს და ლაპლანდიურ მისალმებასთან — ცხვირებით ხახუნთან ერთად, ჩემი ახლო მეგობრის ამბავსაც გიამბობთ.
ბულგარეთში საქმიანი ვიზიტის შემდეგ, ბატონი არ-ვიცნობ-სხვა-ქვეყნის-ჟესტებს სოფიას რკინიგზის სადგურში სტამბოლის მატარებელზე თავისი დაჯავშნული ბილეთის ასაღებად მივიდა, რის შემდეგაც მოლარესთან თავაზიანად გადაამოწმა მისი ბილეთის ყოფნა-არყოფნის საკითხი და პასუხად საქმიანი მოლარის თავის გაქნევა მიიღო. წარმომიდგენია, როგორ დაასხამდა ცივი ოფლი ჩემს მეგობარს, რომელსაც ბილეთის უქონლობასთან ერთად, ვიზის მოქმედების ვადაც უმთავრდებოდა. ისტერიკაში ჩავარდნილმა, ყვირილი მორთო — როგორ, სად წაიღეთ ჩემი დაჯავშნული ბილეთიო. შეწუხებულმა მოლარემ თავი ასწია და მორიდებით წარმოთქვა: „რა გაყვირებთ, ახალგაზრდავ, ხომ გითხარით არისმეთქი ბილეთები“.
ცნობისთვის, თავის გაქნევა, რომელიც ჩვენთან და ევროპის უმეტეს ქვეყნებში, „არა“-ს ნიშნავს, ბულგარეთში, საბერძნეთსა და ინდოეთშიც კი, სრულიად საპირისპირო მნიშვნელობის მატარებელია. მაგარია, ხომ? უცებ ამ ემოციის გამომხატველი ჟესტი გამახსენდა — C (მაღლა აწეული ცერა თითი), რომელიც აგრეთვე სხვადასხვანაირად შეიძლება იყოს აღქმული. ა.შ.შ.-ში მაგალითად, ამ ჟესტის გაქართულებული მნიშვნელობის გარდა, მისი გამოყენება ტრანსპორტის გაჩერებაშიც დაგეხმარებათ. რაც შეეხება ევროპას, საბერძნეთში მისი გამოყენება ყოვლად მიუღებელია, რამეთუ მისი მნიშვნელობა სოკრატეს სამშობლოში „მოკეტე!“-ს ტოლფასია. არც მუსულმანურ სამყაროში ეტრფიან მაინცდამაინც ცერა თითს. საუდის არაბეთში მისი ნერვიული ქნევა, „მოუსვი აქედან“-ს ნიშნავს. და რადგან არაბულ სამყაროს შევეხეთ, ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ მაჰმადიანთათვის მარცხენა ხელი მაცდურად ითვლება. ამიტომ, ვიდრე ამ ხელით რამეს მივაწვდით, უნდა დავფიქრდეთ, რა უფრო გვსურს — ამ ადამიანის შეურაცხყოფა თუ სიამოვნება.
თუ შუბლზე თითების კაკუნი ჩვენთან ვინმეს გამონათქვამის უაზრობას უსვამს ხაზს, ჰოლანდიაში პირიქით, ეს ჟესტი იდეებით აღფრთოვანების მანიშნებელია. რა თქმა უნდა, არსებობს უფრო ექსპრესიული ჟესტებიც, მაგალითად თუ ტიბეტის ზეგანზე მოხვედრილს, იქაური აბორიგენი ენას გამოგიყოფთ, აუ, საკუთარი დედის ხსენებისა და „ეს რა მაკადრაო“-ს ძახილისგან თავის შეკავებას გირჩევთ, რადგან ამით „იმ კეთილ კაცს“ თურმე „დაწყნარდი, შენს წინააღმდეგ არაფერს განვიზრახავ“-ის თქმა უნდოდა.
ალბათ, არაა გასაკვირი, რომ თანამედროვე ჟესტების უმეტესობა ძველ მოზაიკებზე, ფრესკებსა თუ ქანდაკებებზე აღმოჩენილი გამოსახულებების ანოლოგიურია. ზოგს თავისი პატარა ლეგენდაც კი გააჩნია. მაგალითად, ერთ-ერთი მათგანის წაკითხვის შემდეგ, ჩემთვის ასე თუ ისე ნათელი გახდა, თუ რატომ მიტყაპუნებდა დედაჩემი ხელებზე, როცა საჩვენებელი თითით რაიმეს ჩვენებას ვცდილობდი. თურმე, ძველ ბაბილონში ეს ჟესტი ადამიანის მახვილით ან ისრით მკვლელობის სიმბოლური მანიშნებელი იყო და ჰამურაბის კანონის მიხედვით, ჩვ. წ. აღ.-მდე 1750 წელს მსგავსი ხელცქვიტობისთვის ჯარიმასაც კი გადაგახდევინებდნენ. მართალია, ბაბილონისგან დღეს მარტო ლეგენდებიღა შემოგვრჩა, მაგრამ, როგორც ჩანს, მათი კანონებისადმი შიში სრულიად მსოფლიოს მოსახლეობის კოლექტიურ არაცნობიერში მაინც დაილექა.
როცა ლათინური ასო „V“-ს მსგავსად გაშლილ საჩვენებელ და შუა თითს მაღლა ვწევთ — A, ბევრი გეტყვით, რომ ეს უინსტონ ჩერჩილის მიერ პოპულარიზებულ „გამარჯვებას“ (Victory) ნიშნავსო. მაგრამ არსებობს მეორე ჰიპოთეზაც, რომლის მიხედვითაც თურმე ასწლიანი ომის დროს, მიღებული იყო ტყვეებისთვის ამ ორი თითის მოკვეთა, რომ მშვილდი ვეღარ დაეჭიმათ. ნერვულ ეიფორიაში მყოფი „გადარჩენილი“ მშვილდოსნები კი, ამ ორი თითით მტერს აჯავრებდნენ — „ჩვენ ხომ შეგვიძლია სროლა“-ო.
სხვათა შორის, ყველაზე წინააღმდეგობრივი და მრავალმნიშვნელოვანი ჟესტი, ცერა და საჩვენებელი თითების კომბინაციით მიღებული პატარა წრეა, რომლის არსებობაც დაახლოებით 2500 წელს ითვლის. მისი მნიშვნელობების შეცნობისას კი ყველაზე თვალნათლივ შეგვიძლია დავინახოთ, თუ რაოდენ ფრთხილად უნდა გამოვიყენოთ ესა თუ ის ჟესტი სხვა კულტურის წარმომადგენლებთან პრობლემების თავიდან ასაცილებლად. ძველ საბერძნეთში ამ ჟესტს ორი მნიშვნელობა ჰქონდა. ერთის თანახმად, ის ორი შეყვარებულის კოცნას გამოხატავდა; მეორე მხრივ, ამ ჟესტით ორატორის მიერ გამოთქმული აფორიზმის გამო კმაყოფილებას გამოთქვამდნენ. პოზიტიური მნიშვნელობა ინგლისურენოვან ქვეყნებშიც შეინარჩუნა — არავისთვისაა საიდუმლო, რომ იქ ის ყველასთვის ნაცნობ „ოქეის“ აღნიშნავს. რაც შეეხება ამ ჟესტის ნეგატიურ ინტერპრეტაციას, საფრანგეთში მას ადამიანის „არარაობის“, კვიპროსში — არატრადიციული სექსუალური ორიენტაციის მამაკაცის აღნიშვნისთვის იყენებენ, ხოლო ტუნისში იგი მუქარას ნიშნავს. ეს ჟესტი არც საქართველოშია მაინცდამაინც სიკეთის მომასწავებელი.
როგორც არ უნდა იყოს, რაიმეზე საუბრისას მეცნიერულ კლასიფიკაციას თავს ვერ ავარიდებთ. თურმე, თითქმის ყველა ჩემს მიერ მოტანილი მაგალითი ჟესტების პირველ კატეგორიაში — ჟესტი-სიმბოლოები ერთიანდება. და რადგან რაღაცას ეწოდა პირველი, ესე იგი, არსებობს მეორეც, ანუ ამ შემთხვევაში ჟესტი-ილუსტრატორები, რომელთა ყველაზე თვალსაჩინო ნიმუშად საბჭოთა კავშირის მამის — ლენინის გაშვერილი ხელი შეიძლება მივიჩნიოთ. რაც შეეხება, რეგულატორებს, რომლებსაც „ბრინჯაო“ ერგოთ, მათი განუყრელი შემადგენელი საქვეყნოდ ცნობილი ხელის ჩამორთმევაა. და ბოლოს, კატეგორიამ ჟესტი-ადაპტორები სხვადასხვა გარემოებით გამოწვეული ფხანის, ქექვის და წეწვა-გლეჯის ჟესტიკულაციების მთელი სერია გააერთიანა.
Say What?
Originally published in Focus magazine (#9, February, 2007)
„All languages did not come into this world at the same time: some of them are old and some – relatively new,“ – I found this sentence in an old out-of-school textbook. The story went on: “That is why we can freely ask a question: What is the world’s oldest language?” As it turned out, the first man to ask that kind of a question was pharaoh Psammetichus, the one whose story of omnipotence written on papyrus survived to this day. According to the legend, the pharaoh abused the rights of Egyptian mothers. He took away their children and made the kids raise isolated from the outer world and people. As they grew, the kids began to speak and their first word occurred to be “bekos”. Egyptian scholars determined that this response of children’s hardship meant “bread” in Phrygian language. As a result of this inhuman experiment, during which not only did those children yearn to see their mothers but, as it turned out, to eat bread too, scholars concluded that the world’s ancient language was Phrygian. However, considering the conditions those kids were in, I would also have begun to speak any language without distinction; and if anybody experiences pleasure while telling such legends, let them have their own way, I do not care.
Nothing of the kind! (We love to say so) The world’s oldest language is the one that no one has ever spoken. Moreover, I was able to find an indirect confirmation of this fact in the textbook I cannot stop harping on: “Children grown up out of human society can never begin to speak any language by themselves.” So why was it so important to recall those old sins of the pharaoh, who is so hardly known anyway? Do not we have still natural, but more real and well documented examples of this kind of experiments? It does suffice to name everybody’s favorite characters – Mawgli and Tarzan, both with supernatural wildness. Still, why do we need to go that far? Let’s strain our mind and think, what language are we going to speak with a foreigner, a contact with whom is inescapable and at the same time, our stock of words of his/her mother tongue is not very familiar to us?
What could be better than knowing something that can prevent us both from flipping through some conversation-book and using tongue twisters. But in spite of its tempting simplicity, this mean of hands and head shaking, with the help of which human beings can transmit up to 700 000 different signals, by the way, is far from universality like everything in the world. Gestures that might be acceptable for one group of people and at the same time, causing no aggression in them, might be by far more worse than de-facto abuse and curse uttered by a human being for people of other nationalities. But nothing can come close to the start that raises positive emotions in us; and so, together with rubbing noses – my Lappish greeting, I will tell you a story of my friend’s adventure.
After his business trip to Bulgaria, Mr. I-don’t-acknowledge-gestures-of-other-nations went to Sofia railway station to get his tickets to Istanbul he had reserved the day before. He politely double-checked at cashier woman’s desk whether his tickets were available or not and received shaking of busy cashier’s head from side to side in response. I can imagine my friend’s body covering in cold sweat, because in addition to the fact that he had no ticket, duration of his visa was expiring too. Fallen into hysteria, he began to shout – “How come? What did you do to my reserved tickets?” Troubled cashier raised her head and shyly answered: “Why are you shouting, young man. Didn’t I tell you that your tickets are available?”
FYI, shaking head from side to side in order to deny something that stands for “no” both in Georgia and in most of European countries, has absolutely opposite meaning in Bulgaria, Greece and even in India. Is not that cool? Suddenly I recalled a gesture that people use to express this kind of emotion (thumbs raised up), which could also be perceived differently. In the USA, for example, in addition to its Georgianized meaning, this gesture would also help you to stop a vehicle. As for Europe, use of it in Greece, for example, is totally unacceptable, because people in homeland of Socrates use this gesture to tell someone to “shut up”. In Muslim world too, they are not very fond of a thumb. Nervous shaking of this finger in Saudi Arabia might stand for “go away”. Talking about Arabian world, it is also important to mention that for the Muslims left hand symbolizes the Evil. Thus, before we pass something with this hand to them, we should think beforehand whether we want to insult this person or to please him/her.
If knocking of a finger on one’s forehead underlines foolishness of someone’s expression in Georgia, in Holland, on the contrary, people use this gesture to express how delighted they are by someone’s ideas. Of course, there are much more expressive gestures in the world. For example, if on the Tibetan Plateau local aborigine shows you his/her tongue, my advice to you is to refrain from starting a fight with him/her, just because “that kind human” wanted to say something like: “Do not worry, I have nothing against you”.
Probably, it is no surprise to say that a great part of modern gestures look very similar to the ones featured on ancient mosaics, frescos, and statues. Some of them even have their own short stories. As soon as I read one of them, for example, I finally understood why my mother kept hitting my fingers every time I tried to point at something with my index finger. It turns out that in ancient Babylon this gesture used to symbolize an action of killing someone either with a spear or with an arrow and for using this way of pointing in 1750 BC, you might have had to pay a penalty according to the Code of Hammurabi. Maybe we only have legends left from Babylon but it seems like fear of their laws had settled in the collective unconscious of the world for good.
When we rise up our hand with two fingers spread wide like a Latin letter “V”, some might say that it stands for the word “Victory”, which was popularized by Winston Churchill. However, there is another hypothesis, according to which, during the Hundred Years’ War it was normal for captives to get cut those two fingers not to bend their bows any longer. “Survived” archers experiencing nervous euphoria were teasing their enemy by showing them those two fingers – “we can still shoot” – they shouted.
Probably, the most controversial and significant gesture is a small circle formed by a combination of a thumb and forefinger, which is about 2500 years old, by the way. Moreover, while comprehending all of its meanings, we can clearly see, or, at least, feel how careful we should be while using a certain gesture in different countries, in order to avoid misunderstandings with representatives of another culture. In ancient Greece, this gesture had two meanings. According to the first one, it symbolized two people kissing each other. As for the other one, people used it to express their content about orator’s aphorism. This gesture still has positive meanings in the English-speaking world – everyone knows that people use it to express world-known “okay” there. As for negative interpretations of the gesture, the French use it to define “Nonentity” of a man, in Cyprus it symbolizes a homosexual man and in Tunis people use it to say: “I’m going to kill you”. In Georgia too, this gesture does not have that positive meaning.
However that really is, we cannot hide from scientific classifications when talking about something. It appears that nearly all examples I have recalled in this article belong to the first category of gestures – gesture-symbols. So, if something was called “the first” it means that “the second” should also exist or, in this case, gesture-illustrators. As a vivid example of this category, we can easily consider the stretched out hand of the father of the Soviet Union – Lenin. As for regulators, our “bronze winners”, an inseparable component of this category is a worldwide known handshaking. Finally, the last category called gesture-adaptors had managed to unify whole series of actions like itching, digging, and tousling-pulling, which were caused by various circumstances.
როგორც ყველაფერს ცხოვრებაში, ყველაზე „გემრიელს“ ჯერ იერარქიულად მაღლა მდგომი ფენები უსინჯავენ გემოს. ეს არც ინტერნეტის შემთხვევაში იყო გამონაკლისი. ამ სივრცის პირველი მკვლევარები სწორედ სახელმწიფო მოხელეები და კვლევითი ორგანიზაციების მუშაკები გახლდათ, რომლებიც მათსავე სფეროში აქამდე დამკვიდრებული ურთიერთობის და ინფორმაციის მიმოცვლის ნორმებით ხელმძღვანელობდნენ. ტექნიკის და კომუნიკაციების განვითარებასთან ერთად, ინტერნეტი რიგითი მოკვდავებისთვისაც ხელმისაწვდომი გახდა. ამიტომ გასაკვირი არაა, რომ ამან ინტერნეტი წმინდა ინფორმაციული ქსელიდან, გართობის ერთ-ერთ სახეობად აქცია — ადგილად, სადაც ნებისმიერს შეეძლო, რომ საკუთარი პრინციპებითა და კანონებით პირადი ცნობისმოყვარეობა და ამბიცია დაეკმაყოფილებინა. სწორედ აქედან იღებს სათავეს ის კულტურული ქაოსი, რომელსაც ყოველდღიურად ინტერნეტით ურთიერთობისას ვხვდებით.
თავის ტკივილი ამით არ მთავრდება. ბოლო დროს, ასო-ბგერებს დამხმარე ძალად ციფრებიც მოევლინა, რომელთა კომბინაციის მეშვეობით, ცალკეული სიტყვების ან სიტყვათა ნაწილის შემოკლება გახდა შესაძლებელი. მაგალითად „2nite“ რიგიანად დამახინჯებული და შემოკლებული „Tonight“-აა (ამ საღამოს), „4u“ ნიშნავს „For You“-ს (შენთვის). ამ შემოკლებების მნიშვნელობის ამოცნობა მეტ-ნაკლებად შესაძლებელია, მაგრამ „L8R“-ის გაგება უცხო ენების სპეციალისტსაც კი გაუჭირდება. თურმე ამით რესპონდენტი მხოლოდ და მხოლოდ უწყინარ სიტყვა „Later“ (მოგვიანებით)-ს გულისხმობდა. ანალოგიური შემთხვევაა „W8“ — „Wait“ (მოიცადე) და „10x“ — „Thanks“ (მადლობა). ამიტომაც, როგორც კი მათ პირველად წავაწყდებით, უხერხული არ იქნება, რომ მათი წარმომავლობით ზრდილობიანად დავინტერესდეთ. მერწმუნეთ, რომ ვერც კი შეამჩნევთ, სულ მალე როგორ აითვისებთ აკრონიმების დიიიდ ლექსიკონს.
Regardless of the fact that your interlocutors need to rotate their head at 90 degrees to recognize smileys, conveying facial expressions with the help of those characters can be quite easy, comfortable and fun; and in the time where individualism is highly valued, creating your own unique smiley would be some kind of advantage =). But this Einstein-like moment won’t last very long, since sooner or later you will find your creation gracing another person’s nickname.
